«Το Σπίτι της Κούκλας»

  • THΣ ΟΛΓΑΣ ΜΟΣΧΟΧΩΡΙΤΟΥ, ΗΜΕΡΗΣΙΑ, 12/06/2010

Η «Νόρα» ή «Ένα Κουκλόσπιτο για τη Νόρα», ή «Το Σπίτι της Κούκλας» είναι το έργο που οι συντηρητικοί θεματοφύλακες της οικογενειακής ηθικής απέρριπταν μετά βδελυγμίας στα τέλη του 19ου αιώνα που πρωτοπαρουσιάστηκε, το έργο που οι πρωταγωνίστριες του θεάτρου στο πρωτοποριακό Παρίσι αρνήθηκαν να παίξουν τον ομώνυμο ρόλο γιατί θα έκανε κακό στην καριέρα τους.

Στην συγκεκριμένη προσπάθεια ξεχώρισε η μουσική του Βασίλη Μπαμπούνη που έδωσε έναν τόνο μυστηρίου στην εξέλιξη του έργου, η κλοουνίστικη εμφάνιση του Χέλμερ και του γιατρού Ρανκ στο δεύτερο μέρος και ιδιαίτερα η παρουσία του έμπειρου Βασίλη Βλάχου που ερμήνευσε ιδανικά την μετεξέλιξη του Κρόγκσταντ από άτεγκτο τοκογλύφο σε εσωτερικά σπαρασσόμενο και ηττημένο άνθρωπο που μπορεί να αλλάζει.

Τι ήταν αυτό που διέβλεπαν και φοβούνταν όλοι αυτοί, όταν δέχονταν ευχαρίστως ποιητική αδεία τα έργα που είχαν ως κεντρικό στόρι την ερωτευμένη γυναίκα που εγκαταλείπει την οικογένειά της εξ αιτίας ενός σφοδρού έρωτα; Ηταν το γεγονός ότι για πρώτη φορά μία γυναίκα αφήνει την οικογένειά της γιατί αισθάνεται ανίκανη να ανταποκριθεί στους ρόλους της.

Είναι η πρώτη φορά που μια γυναίκα ανοίγει την πόρτα του σπιτιού της και δραπετεύει από τον ασφαλή οικογενειακό κόσμο, έχοντας κατακτήσει μαχητική διαυγή συνείδηση, διεκδικώντας το δικαίωμά της να υπάρξει επί ίσοις όροις. Ο Ιψεν θέτει το κοινωνικό ζήτημα των ρόλων των δύο φύλων, με έναν εξωφρενικά για την εποχή του πρωτοποριακό τρόπο.

Και κυρίως γιατί θέτει το ζήτημα εντός του συγκεκριμένου κοινωνικοπολιτικού πλαισίου, εφόσον φωτογραφίζει το γάμο και τις σχέσεις του ζεύγους, με φόντο τις γενικότερες εμπορευματικές σχέσεις συναλλαγής της μεσαίας τάξης και σε συνάφεια με αυτές. Δεν νομίζω όμως πως στη συγκεκριμένη περίπτωση ο σκηνοθέτης προσπάθησε να χρησιμοποιήσει το έργο με τρόπο που να φωτίζονται οι σύγχρονες συγκρούσεις.

Όταν δε τα τελευταία χρόνια έχουμε δει το Dollhouse των Mabou Mines και την «Νόρα» του Τόμας Οστερμάγιερ, αναμένει κανείς πολύ περισσότερα από μια απλή καλή ανάγνωση του έργου.

Advertisements

ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΗΣ ΚΟΥΚΛΑΣ: Ένα πρώιμο φεμινιστικό δράμα

Σκηνή από την παράσταση «Το σπίτι της κούκλας» στο Studio Μαυρομιχάλη

  • ΤΗΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΔΙΑΚΟΥΜΟΠΟΥΛΟΥ*

Η δραματουργία του Ίψεν στο σύνολό της χαρακτηρίζεται από συνέπεια: όλα τα έργα του, κατά μία έννοια, συνδέονται ιδεολογικά, ενώ ταυτόχρονα κάθε δράμα του -αξιολογούμενο αυτόνομα- είναι πλήρες, δραματολογικά και νοηματικά. Το Σπίτι της κούκλας (1879) είναι το ιψενικό έργο που προκάλεσε τις περισσότερες αντιδράσεις, αισθητικές και ιδεολογικές, στην συγχρονία του και τη διαχρονία του. Οι πρώτοι μεταφραστές τού έργου στην Ευρώπη έδωσαν τον τίτλο Νόρα, ενώ στην Ελλάδα καθιερώθηκε ως Το κουκλόσπιτο. Ωστόσο ο πρωτότυπος τίτλος Το σπίτι της κούκλας είναι εκείνος που αποτυπώνει και αποσαφηνίζει τις νοηματικές προθέσεις του συγγραφέα.

Η Νόρα, ορφανή από μητέρα, ανατρέφεται «σαν κούκλα» από τον τραπεζικό πατέρα της, ο οποίος, όντας διεφθαρμένος, κινδυνεύει να καθαιρεθεί και να διασυρθεί. Ο νεαρός δικηγόρος Τόρβαλτ, κρατικός ελεγκτής, απεσταλμένος με σκοπό να διαλευκάνει την υπόθεση διαφθοράς, ερωτεύεται τη Νόρα, την παντρεύεται και σαφώς φροντίζει να διατηρηθεί άμεμπτη η εικόνα του πεθερού του. Η Νόρα από «κούκλα-κόρη» εύκολα γίνεται «κούκλα-σύζυγος» και «κούκλα-μητέρα» τριών παιδιών. Η κατ’ επίφαση ευτυχία, η οποία θεμελιωνόταν στην υποκρισία, κινδύνεψε να κλονιστεί από την υπερκόπωση του συζύγου, ο οποίος επειγόντως έπρεπε να αναπαυθεί στην Ιταλία. Μη έχοντας χρήματα, η Νόρα αναγκάζεται να δανειστεί από έναν επιτήδειο, ενώ πείθει τον σύζυγό της ότι εξασφάλισε τα χρήματα από τον πατέρα της.

Ο Τόρβαλτ σώθηκε και μάλιστα μετά από λίγα χρόνια έγινε διευθυντής της τράπεζας. Η αλήθεια της «θυσίας» της Νόρας όμως αποκαλύφθηκε, προκαλώντας την οργή του συζύγου, ο οποίος την ταπείνωσε. Ο νέος διευθυντής αγαπούσε περισσότερο την εικόνα του, «την υπόληψή» του, παρά την «κούκλα» του. Όταν αποκαθίσταται η αξιοπρέπεια του Τόρβαλντ, τη συγχωρεί, αλλά εκείνη έχει πια αλλάξει. Η Νόρα έχει συνειδητοποιήσει τον ρόλο της και αποφασίζει να εγκαταλείψει τον άντρα της και τα παιδιά της. Γυρίζει την πλάτη στο ψέμα. Γνωρίζει πια πως, αν δεν ανακαλύψει την αλήθεια μέσα της, δεν θα μπορέσει να είναι ουσιαστική μητέρα και το μόνο που θα καταφέρει είναι να αναθρέψει και αυτή με τη σειρά της «κούκλες»…

Οι συντηρητικοί θεματοφύλακες στα τέλη του 19ου αι. απέρριψαν με αποστροφή Το σπίτι της κούκλας. Η εγκατάλειψη του συζύγου και των παιδιών ήταν το μέγιστο ηθικό ατόπημα. Πρωταγωνίστριες ακόμα και στο προοδευτικό Παρίσι αρνήθηκαν να ερμηνεύσουν το ρόλο της Νόρας, θέτοντας τον όρο να τροποποιηθεί η τελευταία σκηνή, θεωρώντας ότι τέτοιοι αποτρόπαιοι ρόλοι είναι επιζήμιοι για την επαγγελματική σταδιοδρομία τους. Η αλήθεια είναι ότι πολλές δραματικές ηρωίδες του ρομαντικού θεάτρου εγκαταλείπουν συζύγους και παιδιά συνήθως για χάρη ενός εραστή και το γαλλικό κοινό ήταν εξοικειωμένο, ωστόσο η περίπτωση της Νόρας ήταν ανήκουστη: Μια γυναίκα αφήνει την οικογένειά της επειδή αισθάνεται ανίκανη να ανταποκριθεί στους ρόλους της…

Οι πρώτες κρίσεις αξιολόγησαν το έργο ως το πρώιμο δράμα του φεμινισμού. Η αλήθεια είναι ότι μετά το 1897 στις σκανδιναβικές χώρες ακολούθησε μια συστηματική διερεύνηση για τον ρόλο της γυναίκας, ως συζύγου-μητέρας, αλλά και ευρύτερα για τον θεσμό της οικογένειας. Η επίδραση του ιψενικού ρόλου υπήρξε εποικοδομητική και «αναμορφωτική».

  • ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΗΣ ΚΟΥΚΛΑΣ

Σκηνοθεσία: Κ. Καπελώνης. Μετάφραση: Ερρ. Μπελιές. Μουσική: Β. Μπαμπούνης. Σκηνικά – κοστούμια: Αν. Σαραντόπουλος. Ερμηνεύουν: Δ. Πόγκα, Μ. Μακρή, Αντ. Ραμπαούνης, Λ. Χρυσομάλλης, Β. Βλάχος. STUDIO ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ

* Η Κ. Διακουμοπούλου είναι θεατρολόγος

Η ΑΥΓΗ: 07/05/2010