«Προμηθέας Δεσμώτης», Θέατρο Αττις – Φεστιβάλ Αθηνών

  • Περνάει υπερωκεάνιο από πορθμό;

  • «Προμηθέας Δεσμώτης», Θέατρο Αττις – Φεστιβάλ Αθηνών
  • Του ΓΡΗΓΟΡΗ ΙΩΑΝΝΙΔΗ, Ελευθεροτυπία, Σάββατο 28 Αυγούστου 2010

Με ποιους όρους πρέπει να αναλύσουμε την επίμονη επιστροφή του Θόδωρου Τερζόπουλου στον Προμηθέα; Αν εξαιρέσει κανείς τη σταθερή μέθοδο εργασίας του σκηνοθέτη, το νόημα της προσπάθειας κάθε φορά διαφέρει. Το οντολογικό περιεχόμενο δίνει τη θέση του σε μια ανθρωπολογική παρατήρηση, και αυτή με τη σειρά της μετατίθεται -όπως τώρα, στην Ελευσίνα- σε μια κρίση πολιτικού χαρακτήρα.

Ο Γερμανός ηθοποιός Γκετς Αργκους (Ερμής) και ο τριεθνικός χορός της παράστασης

Ο Γερμανός ηθοποιός Γκετς Αργκους (Ερμής) και ο τριεθνικός χορός της παράστασης

Αυτή η τελευταία μετάβαση είναι ίσως και το πιο επικίνδυνο άλμα που επιχείρησε τα τελευταία χρόνια ο σκηνοθέτης. Ξεκινώντας από το οντολογικό κέντρο της προμηθεϊκής ρήσης, ζητάει να καταλήξει με τους όρους και τις αρχές της διαλεκτικής τεχνικής (που ο ίδιος ο Τερζόπουλος γνωρίζει άλλωστε πολύ καλά) σε μια συγκεκριμένη, πολιτική καταγγελία. Είναι επόμενο να καταλήγει σε μια εντυπωσιακή παράσταση, με υπερβολική όμως πυκνότητα νοήματος για πολιτικό έργο, και άλλο τόσο υπερβολική αιχμηρότητα για έργο φιλοσοφικού στοχασμού πάνω στα ανθρώπινα. Ο Τερζόπουλος αγωνίζεται να περάσει υπερωκεάνιο από πορθμό. Προσωπικά με ενδιαφέρει περισσότερο η εμπειρία που αποκομίζω βλέποντας το θέατρό του, από αυτή την κάπως περιοριστική, μάλλον γενικόλογη, πολιτική του τοποθέτηση.

Αλλά να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Το σοφό θα ήταν να περιμένουμε να ολοκληρωθεί το σχέδιο «Προμηθέας» πριν εκφράσουμε την άποψή μας. Κι αυτό γιατί, απ’ ό,τι αντιλαμβάνομαι, η παράσταση της Ελευσίνας αποτέλεσε το άτυπο πρώτο μέρος ενός πρότζεκτ που αποκτά πλήρες περιεχόμενο όταν ιδωθεί στο σύνολό του. Υπεύθυνος γι’ αυτό το τριπλό σχήμα δεν είναι μόνον ο σκηνοθέτης. Ο Γιάννης Κουνέλλης υλοποίησε μια εν κινήσει εικαστική αποκωδικοποίηση της παράστασης (ή κωδικοποίησή της με τους όρους της εικαστικής παρέμβασης -όπως το δει κανείς), που δίνει στην κάθε μια από τις τρεις παραγωγές -Ελευσίνα, Κωνσταντινούπολη, Εσεν- τοπολογική, αλλά και ιστορική ιδιαιτερότητα.

Οι πέτρες της αναμονής

Στην Ελευσίνα, μεγάλες πέτρες, γεωμετρικά δεμένες και κρεμασμένες από τα κτίρια, έδιναν την αίσθηση της διαρκούς αναμονής, μαζί με την αίσθηση της παρουσίας προσώπων που κρέμονταν σαν μάσκες από πέτρα. Για να ολοκληρωθεί όμως το εικαστικό αίνιγμα, θα έπρεπε να είμαστε μάρτυρες στο αντίστοιχο εικαστικό και παραστασιακό γεγονός της Κωνσταντινούπολης, όπου -όπως μαθαίνουμε από τα ρεπορτάζ- ο Κουνέλλης έστρωσε τη σκηνή με χιλιάδες γυαλιά, μεταφέροντας την περιρρέουσα αίσθηση κινδύνου στους ίδιους τους ηθοποιούς. Και ακόμη, θα έπρεπε να βρισκόμασταν στο Εσεν, όπου τοποθέτησε το έργο μπροστά στα βαγόνια μιας άλλης αναμονής και μιας άλλης, εξίσου ενοχικής, μνήμης.

Ιδού λοιπόν ο «Προμηθέας» Τερζόπουλου και Κουνέλλη, να συνθέτει το πρόσωπό του από τρία διαφορετικά μέρη, τρεις γλώσσες, τρία σπαράγματα της μνήμης: Εμφύλιος, Ξεριζωμός, Ολοκαύτωμα. Το σώμα σε αυτόν τον σπαραγμό γίνεται άθυρμα της βίας και παίγνιό της. Θύματα και απάτριδες μετανάστες οι ηθοποιοί του τριεθνικού Χορού των Ωκεανίδων (Ελληνες, Τούρκοι, Γερμανοί), στέκονται μπροστά στην εστία μνήμης, στην πετρωμένη από τον πόνο μορφή της Σοφίας Μιχοπούλου. Η σιωπή της είναι σιωπή που αφηγείται, μπρεχτικό γκέστους, η φιγούρα ενός μάρτυρα της εμπράγματης ιστορίας σε διάλογο με τη μυθική αναγωγή της από τον Αισχύλο.

Από αυτό τον «βράχο» ο Προμηθέας του Yetkin Dikinciler μεταφέρει το μυστικό μιας πράξης αντίστασης και το άγγελμα μιας καινούργιας ζωής. Μεταφέρει όμως μαζί το ερώτημα του αντι-Προμηθέα για ένα γένος ικανό για το καλύτερο και το χειρότερο. Μια μαύρη τρύπα στο κέντρο του σώματός του απλώνει, σαν σημάδι μαρτυρίου και οιωνός κακών. Η κυνηγημένη Ιώ της Σοφίας Χιλλ καταφθάνει αλλοπαρμένη σε ένα ρίγος τρόμου και ελπίδας. Και ο Ερμής ελέγχει τους άνδρες σε ένα συλλαλητήριο καταπιεσμένων: από το κράτος της βίας μια διαφυγή ανοίγει, ένα ερώτημα εγκαθίσταται: «Θα έλθει μια ημέρα;».

Φανερή πολιτική καταγγελία

Περιγράφω όσο μπορώ το αίσθημα που μου προκάλεσε η παράσταση του «Προμηθέα». Διατηρώ όμως επιφυλάξεις για το κατά πόσον είναι αληθινά δυνατόν να επιχειρήσει έτσι, αμεσολάβητα, τη μετάβαση από το οντολογικό επίπεδο στο επίπεδο μιας πολιτικής παρέμβασης του τύπου «εμπρός, της Γης οι κολασμένοι!». Ο Μίλερ αφιέρωσε όλη την πνευματική του ενέργεια στο να γεφυρώσει αλληγορικά το χάσμα. Είναι ζήτημα όμως αν μπορεί ποτέ να γεφυρωθεί και σκηνικά το κενό ανάμεσα στο τελετουργικό και το διαλεκτικό θέατρο. Δεν είναι βέβαια αδύνατον -τουλάχιστον είμαι ο τελευταίος που θα έθετε τέτοια έξωθεν όρια στην τέχνη. Με τον όρο «πολιτικό» σε ένα θέατρο σαν του Τερζόπουλου εννοούμε τη βαθιά συνείδηση της κοινότητας και των ορίων, την αίσθηση του πεπρωμένου και της ανθρώπινης υπόστασης. Μπορούν αυτά να δώσουν ερείσματα σε μια τόσο φανερή πολιτική καταγγελία; Το μέλλον θα δείξει.

Ολοκληρώνω τις σκέψεις μου με το ζήτημα των υπέρτιτλων. Πρόκειται, πιστεύω, για πρόβλημα βαθύτερο από την προσέγγιση που του επιφυλάσσουμε. Ποιος αμφιβάλλει ότι ο Κουνέλλης έχει δίκιο; Πως η κακόγουστη παραφορά των λέξεων μειώνει τη συμβολή του στο επίπεδο του διακοσμητικού ντεκόρ. Και από την άλλη, ποιος αμφιβάλλει πως το θέατρο του Τερζόπουλου μετατρέπει τον λόγο σε μια μουσική πράξη αποπλάνησης; Κι όμως. Επιμένουμε στους υπέρτιτλους, προφανώς γιατί αδυνατούμε να αισθανθούμε θεατές χωρίς τη σκέδαση του βλέμματος, γιατί δεν αντιλαμβανόμαστε πως και με το κείμενο εμπρός, πάλι θα καταλαβαίναμε λιγότερα απ’ ό,τι αν αληθινά αισθανόμασταν την παράσταση.

Μεταφέρω έναν θυμό που στρέφεται και εναντίον μου: από τους πρώτους ήμουν που έψαχνα να βρω τους υπέρτιτλους… Καταλαβαίνω την πρακτική ανάγκη να παρακολουθήσει κάποιος τους υπέρτιτλους, θεωρητικά όμως δεν θα ταχθώ με το μέρος του. Μπορούσε όμως να είχε τουλάχιστον προβλεφθεί ένας οδηγός με την περίληψη της παράστασης, που θα είχε ίσως και μεγαλύτερη σημασία. *

Advertisements