«Ο πίθηκος του Κάφκα» Θέατρο «Δημήτρης Χορν»

  • Ελευθεροτυπία, Σάββατο 23 Μαΐου 2009

  • Η επανάσταση εναντίον της ανθρώπινης παρουσίας

  • Του ΓΡΗΓΟΡΗ ΙΩΑΝΝΙΔΗ

Η Ελληνοαμερικανίδα Κάθριν Χάντερ με την εξαιρετική ερμηνεία της ξεδιπλώνει τις πτυχές της καφκικής σκέψης

Η Ελληνοαμερικανίδα Κάθριν Χάντερ με την εξαιρετική ερμηνεία της ξεδιπλώνει τις πτυχές της καφκικής σκέψης

Η Αττική Πολιτιστική Εταιρεία και το Φεστιβάλ «Θέατρο πέρα από τα όρια» -που λειτουργεί σαν εαρινή θεατρική σύναξη της πρωτεύουσας- ακολούθησε φέτος καρκινική πορεία: ύστερα από τα μπεκετικά «Θραύσματα» του Μπρουκ, επέστρεψε σε μια από τις πρώτες εμφανίσεις του «παράλογου», με την έννοια τουλάχιστον που ο όρος θα αποκτήσει χρόνια αργότερα, ενταγμένος στο πλαίσιο ενός γενικότερου οντολογικού και υπαρξιακού επιχειρήματος. Η έμμετρη διασκευή του διηγήματος «Αναφορά στην Ακαδημία» του Κάφκα, από τον Κόλιν Τίβαν, ζητά με τον τίτλο της («Ο πίθηκος του Κάφκα») να παραπέμψει στην πηγή. Οι εκβολές της ωστόσο βρίσκονται αρκετά μακρύτερα: ακουμπούν στη διαταραχή των πραγμάτων, τη σχετικότητα και την αστάθεια που ο Κάφκα διαβλέπει στη ρίζα του πολιτισμού μας.

Στην αλληγορία του Κάφκα, ένας πίθηκος εμφανίζεται στα μέλη μιας ομιχλώδους (τυπικά καφκικής) Ακαδημίας, προκειμένου να παρουσιάσει τη δική του ιστορία εξημέρωσης, εκπολιτισμού και κοινωνικοποίησης. Ακούει στο όνομα «Κόκκινος Πίτερ» από κάποιο σημάδι που του άφησε στο πρόσωπο το κυνήγι της αιχμαλωσίας. Και μπορεί να διηγηθεί μόνο τα τελευταία χρόνια της ζωής του, από τη στιγμή που ήλθε σε επαφή με τη γλώσσα των ανθρώπων. Ωστόσο, και αυτά αρκούν: Θυμάται το κελί της αιχμαλωσίας στο πλοίο, τη βασανιστική επαφή με το είδος των ανθρώπων, το μαρτύριο της μυρουδιάς τους. Θυμάται κυρίως την ανάγκη του να βρει μια κάποια διέξοδο, όχι προς αυτό που ονομάζουμε «ελευθερία» -γλωσσική μάλλον, παρά αληθινή οντότητα- όσο προς ό,τι μπορεί να του εξασφαλίσει την επιβίωση.

Η μόνη διέξοδος, λοιπόν, είναι να πιθηκίσει: να μιμηθεί τους τρόπους των άλλων, ώστε οι άλλοι να τον αποδεχτούν για δικό τους. Τα καταφέρνει καλά, σε σημείο να γίνει γρήγορα φίρμα στο βαριετέ, αξιοθέατο και αντικείμενο μελέτης. Ακόμα και αν κάτι στους τρόπους, στην κίνηση και την ανάσα του προδίδει πως έζησε κάποτε μια βίαιη τελετή αφομοίωσης.

Η ιστορία του Κόκκινου Πίτερ θεωρήθηκε αλληγορία της προσπάθειας της εβραϊκής φυλής να ενταχθεί σε αλλότρια πολιτιστικά σχήματα. Το εύρημα, ωστόσο, θυμίζει κάτι και σε εμάς. Πολλά χρόνια πριν από τον Κάφκα, ο πολύ λιγότερο διάσημος ομότεχνός του, ο Ιάκωβος Πιτσιπίος, περιέγραψε στον δικό του «Πίθηκο Ξουθ» (1849) την εμφάνιση ενός πιθηκόμορφου ανθρώπου (αντί εξανθρωπισμένου πιθήκου, όπως εδώ), που ξεμπροστιάζει κι αυτός τους Ελληνες αστούς της εποχής από την ανάποδη μεριά του καθρέφτη. Στον Κάφκα, όμως, η αλληγορία ακουμπά την ιδέα του παράλογου, την εικόνα της ατέλειας, την αίσθηση της εθελούσιας αιχμαλωσίας στο κελί της συμβατικότητας.

Είναι η εξαιρετική ερμηνεία της Κάθριν Χάντερ, που ξεδιπλώνει την πτυχή αυτή της καφκικής σκέψης: Ο πίθηκός της αποτελεί μια ημιτελή ανθρώπινη παρουσία, κάτι που υποδηλώνει την αποτυχία της αφομοίωσης ή την επανάσταση εναντίον της. Η ατέλεια (που ασφαλώς για να αποδοθεί θέλει εντελή χρήση των μέσων) παραπέμπει στον Σαρλό: η φιγούρα του παρία σταθμεύει μπροστά μας κουβαλώντας ένα βαλιτσάκι, μερικά άτσαλα φορεμένα ρούχα και το υπερκινητικό του σώμα.

Ο πίθηκος της Χάντερ δυσκολεύεται να κρατήσει βουβά τα μέλη του, όπως αδυνατεί να νεκρώσει μέσα του την «κτηνώδη» διάθεση για παιχνίδι. Καθόλου πειστικός ομιλητής για μια Ακαδημία, ικανός, όμως, να δείξει, όπως κάποιος άλλος στις «Βλαβερές συνέπειες του καπνού», ότι η περίπτωσή του αφορά το ακροατήριο με ένα διαφορετικό τρόπο. *

Advertisements