«Εχθροί εξ αίματος», μια ζοφερή κωμωδία

Από την παράσταση στο Studio Vis Motrix της Θεσσαλονίκης
  • Της Κατερίνας Διακουμοπούλου
  • Η ΑΥΓΗ: 05/11/2010

Μα, επιτέλους, ποιος είναι ο Αρκάς; Μία πολυετής εναγώνια αναζήτηση των bloggers προσπαθεί να αποκαλύψει τη μυστική ταυτότητα του Αρκά, του καλλιτέχνη θρύλου. Οι φήμες θέλουν να κατάγεται από την Αρκαδία, να είναι ψυχίατρος ή ψυχολόγος, δημοσιογράφος, καθηγητής Πανεπιστημίου, φυλακισμένος (!), αρχιτέκτονας, ότι λέγεται Αντώνης, Άρης ή ακόμα και Νίκος… Άλλοι πάλι αναρωτιούνται μήπως είναι γυναίκα. Ε, λοιπόν, ο Αρκάς είναι ο… Αρκάς! Αν και «επικηρυγμένος», τρόπον τινά, απ’ τους φανατικούς αναγνώστες του, είναι ο αγαπημένος δημιουργός των ελληνικών κόμικς και σίγουρα η ανωνυμία του επιτείνει και βέβαια διογκώνει τον μύθο του.

Στους Εχθρούς εξ αίματος, το σημαντικό και ευφάνταστο θεατρικό έργο του Αρκά, ένα τροχαίο ατύχημα οδηγεί τον αλκοολικό οργανισμό σε κώμα. Την ίδια στιγμή ξεσπά διαμάχη μεταξύ των οργάνων. Το Λεπτό και το Παχύ Έντερο διαφωνούν για το εάν τα ευγενή όργανα, η Καρδιά, οι Νεφροί και οι Πνεύμονες, έχουν συνωμοτήσει ώστε να καταλήξει ο ημιθανής οργανισμός, με σκοπό να μεταμοσχευθούν σε νέο υγιές σώμα. Το Λεπτό Έντερο επιμένει ότι η συνωμοσία έχει πλεχθεί εις βάρος τους, αφού τα έντερα «πεθαίνουν» μαζί με τον οργανισμό και δεν τους δίνεται ευκαιρία για «ζωή» μετά τον θάνατο του ανθρώπου. Ο Εγκέφαλος, που έως τώρα όριζε την τύχη του συνόλου, έπαψε να λειτουργεί. Το δεξί Νεφρό ενημερώνει τους άσπονδους φίλους για την κατάσταση του οργανισμού, δημιουργώντας αμφιβολίες και διαρκείς αμφιταλαντεύσεις στο καχύποπτο Λεπτό και στο καλόπιστο Παχύ Έντερο. Ένα αντιθετικό ζεύγος που σύντομα η ψυχολογία αντιστρέφεται μετά τις πειστικές διαβεβαιώσεις του δεξιού Νεφρού: το Παχύ διαισθάνεται έναν επικείμενο κίνδυνο και το Λεπτό αποδεικνύεται αφελές. Πρόκειται για μία «ζοφερή κωμωδία», όπου δομικά και θεματικά θυμίζει μόνο τραγωδία: κλιμακώνεται το αίσθημα της αγωνίας για την επιβίωση, εγκλωβίζοντας σταδιακά τους πρωταγωνιστές σε μία μοίρα χωρίς φυγή. Σε αυτήν την κωμωδία κυριαρχούν η απειλή της προδοσίας και ο φόβος του θανάτου. Αν τα κύρια δραματικά πρόσωπα δεν ήταν έντερα αλλά εγκλωβισμένοι άνθρωποι, θα μιλούσαμε ίσως για το σπουδαιότερο νεοελληνικό δράμα.

Το ζεύγος των Εντέρων μας παραπέμπει στα αντιθετικά ζευγάρια του θεάτρου του παραλόγου, θυμίζοντάς μας κυρίως χαρακτήρες του Μπέκετ και βεβαίως ανακαλούμε τα κωμικοτραγικά ζευγάρια του μυστηριώδους δημιουργού: Καστράτο – Λουκρητία, Κόκορας – Γουρούνι, Πατέρας σπουργίτι – Γιος σπουργίτι, Ισοβίτης – Μοντεχρήστος. Ωστόσο, αναζητώντας την αμεσότερη επίδραση, διαπιστώνουμε ότι στο σουρεαλιστικό θεατρικό έργο διαφαίνονται ξεκάθαρα τα Πειραματόζωα.

Το μοναδικό θεατρικό έργο του Αρκά Εχθροί εξ αίματος έγινε ευρέως γνωστό κυρίως κατά τη θεατρική περίοδο 2008-9, όπου είχε παιχθεί στην Αθήνα στο Θέατρο του Νέου Κόσμου, σε σκηνοθεσία του Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου, και είχαμε απολαύσει τον Λ. Μαλκότση να ερμηνεύει εξαίσια το Παχύ Έντερο. Στις αρχές Οκτωβρίου έκανε πρεμιέρα στη Θεσσαλονίκη το ίδιο μονόπρακτό, σε παραγωγή της ομάδας Tarifa και σε σκηνοθεσία του Σπύρου Αθηναίου. Η παράσταση της νεανικής ομάδας λαμβάνει χώρα στο υπόγειο Studio Vis Motrix (κοντά στην εκκλησία του Αγ. Δημήτριου) και πραγματικά εντυπωσιάζουν η σκηνογραφία, αλλά κυρίως τα εικαστικά του φουαγιέ, των Διονύση Θάνου και Δημήτρη Γρηγορόπουλου: Η είσοδος είναι ένα πελώριο στόμα, η γλώσσα το χαλάκι εισόδου, η κάθοδος προς την σκηνή-κοιλιά φαντάζει σαν τον φάρυγγα με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες. Αφού η «κατάποση» ολοκληρωθεί, το φουαγιέ-εσωτερικό του ανθρώπινου οργανισμού είναι σκοτεινό και σε όλη αυτήν την παραθεατρική, εικαστική τελετουργία συμμετέχουν και οι συντελεστές της παραγωγής: φωτιστής, ηχολήπτης, ταξιθέτρια κ.ά. (εκτός των τριών ηθοποιών που ερμηνεύουν), οι οποίοι φορούν στολές νοσηλευτικού προσωπικού. Οι ερμηνείες είναι θετικές, με σημαντικότερη του Γιώργου Λάσιου, στον ρόλο του δεξιού Νεφρού. Τους άλλους ρόλους ερμηνεύουν οι Χρήστος Μαστρογιαννίδης (Παχύ έντερο) και Γιάννης Γκαντιτζικίδης (Λεπτό έντερο). Η παράσταση παρουσιάζεται κάθε Παρασκευή, Σάββατο και Κυριακή έως τις 12 Δεκεμβρίου.

* Η Κ. Διακουμοπούλου είναι θεατρολόγος

Advertisements

ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΗΣ ΚΟΥΚΛΑΣ: Ένα πρώιμο φεμινιστικό δράμα

Σκηνή από την παράσταση «Το σπίτι της κούκλας» στο Studio Μαυρομιχάλη

  • ΤΗΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΔΙΑΚΟΥΜΟΠΟΥΛΟΥ*

Η δραματουργία του Ίψεν στο σύνολό της χαρακτηρίζεται από συνέπεια: όλα τα έργα του, κατά μία έννοια, συνδέονται ιδεολογικά, ενώ ταυτόχρονα κάθε δράμα του -αξιολογούμενο αυτόνομα- είναι πλήρες, δραματολογικά και νοηματικά. Το Σπίτι της κούκλας (1879) είναι το ιψενικό έργο που προκάλεσε τις περισσότερες αντιδράσεις, αισθητικές και ιδεολογικές, στην συγχρονία του και τη διαχρονία του. Οι πρώτοι μεταφραστές τού έργου στην Ευρώπη έδωσαν τον τίτλο Νόρα, ενώ στην Ελλάδα καθιερώθηκε ως Το κουκλόσπιτο. Ωστόσο ο πρωτότυπος τίτλος Το σπίτι της κούκλας είναι εκείνος που αποτυπώνει και αποσαφηνίζει τις νοηματικές προθέσεις του συγγραφέα.

Η Νόρα, ορφανή από μητέρα, ανατρέφεται «σαν κούκλα» από τον τραπεζικό πατέρα της, ο οποίος, όντας διεφθαρμένος, κινδυνεύει να καθαιρεθεί και να διασυρθεί. Ο νεαρός δικηγόρος Τόρβαλτ, κρατικός ελεγκτής, απεσταλμένος με σκοπό να διαλευκάνει την υπόθεση διαφθοράς, ερωτεύεται τη Νόρα, την παντρεύεται και σαφώς φροντίζει να διατηρηθεί άμεμπτη η εικόνα του πεθερού του. Η Νόρα από «κούκλα-κόρη» εύκολα γίνεται «κούκλα-σύζυγος» και «κούκλα-μητέρα» τριών παιδιών. Η κατ’ επίφαση ευτυχία, η οποία θεμελιωνόταν στην υποκρισία, κινδύνεψε να κλονιστεί από την υπερκόπωση του συζύγου, ο οποίος επειγόντως έπρεπε να αναπαυθεί στην Ιταλία. Μη έχοντας χρήματα, η Νόρα αναγκάζεται να δανειστεί από έναν επιτήδειο, ενώ πείθει τον σύζυγό της ότι εξασφάλισε τα χρήματα από τον πατέρα της.

Ο Τόρβαλτ σώθηκε και μάλιστα μετά από λίγα χρόνια έγινε διευθυντής της τράπεζας. Η αλήθεια της «θυσίας» της Νόρας όμως αποκαλύφθηκε, προκαλώντας την οργή του συζύγου, ο οποίος την ταπείνωσε. Ο νέος διευθυντής αγαπούσε περισσότερο την εικόνα του, «την υπόληψή» του, παρά την «κούκλα» του. Όταν αποκαθίσταται η αξιοπρέπεια του Τόρβαλντ, τη συγχωρεί, αλλά εκείνη έχει πια αλλάξει. Η Νόρα έχει συνειδητοποιήσει τον ρόλο της και αποφασίζει να εγκαταλείψει τον άντρα της και τα παιδιά της. Γυρίζει την πλάτη στο ψέμα. Γνωρίζει πια πως, αν δεν ανακαλύψει την αλήθεια μέσα της, δεν θα μπορέσει να είναι ουσιαστική μητέρα και το μόνο που θα καταφέρει είναι να αναθρέψει και αυτή με τη σειρά της «κούκλες»…

Οι συντηρητικοί θεματοφύλακες στα τέλη του 19ου αι. απέρριψαν με αποστροφή Το σπίτι της κούκλας. Η εγκατάλειψη του συζύγου και των παιδιών ήταν το μέγιστο ηθικό ατόπημα. Πρωταγωνίστριες ακόμα και στο προοδευτικό Παρίσι αρνήθηκαν να ερμηνεύσουν το ρόλο της Νόρας, θέτοντας τον όρο να τροποποιηθεί η τελευταία σκηνή, θεωρώντας ότι τέτοιοι αποτρόπαιοι ρόλοι είναι επιζήμιοι για την επαγγελματική σταδιοδρομία τους. Η αλήθεια είναι ότι πολλές δραματικές ηρωίδες του ρομαντικού θεάτρου εγκαταλείπουν συζύγους και παιδιά συνήθως για χάρη ενός εραστή και το γαλλικό κοινό ήταν εξοικειωμένο, ωστόσο η περίπτωση της Νόρας ήταν ανήκουστη: Μια γυναίκα αφήνει την οικογένειά της επειδή αισθάνεται ανίκανη να ανταποκριθεί στους ρόλους της…

Οι πρώτες κρίσεις αξιολόγησαν το έργο ως το πρώιμο δράμα του φεμινισμού. Η αλήθεια είναι ότι μετά το 1897 στις σκανδιναβικές χώρες ακολούθησε μια συστηματική διερεύνηση για τον ρόλο της γυναίκας, ως συζύγου-μητέρας, αλλά και ευρύτερα για τον θεσμό της οικογένειας. Η επίδραση του ιψενικού ρόλου υπήρξε εποικοδομητική και «αναμορφωτική».

  • ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΗΣ ΚΟΥΚΛΑΣ

Σκηνοθεσία: Κ. Καπελώνης. Μετάφραση: Ερρ. Μπελιές. Μουσική: Β. Μπαμπούνης. Σκηνικά – κοστούμια: Αν. Σαραντόπουλος. Ερμηνεύουν: Δ. Πόγκα, Μ. Μακρή, Αντ. Ραμπαούνης, Λ. Χρυσομάλλης, Β. Βλάχος. STUDIO ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ

* Η Κ. Διακουμοπούλου είναι θεατρολόγος

Η ΑΥΓΗ: 07/05/2010

Το «1984»… σήμερα

  • Της Κατερίνας Διακουμοπούλου
  • Η ΑΥΓΗ: 19/02/2010

Τρομαγμένοι επιδιώξαμε να θωρακίσουμε ή, έστω, να διαφυλάξουμε τη ζωή μας καταπατώντας την ελευθερία μας. Γίναμε δέσμιοι στον ίδιο μας τον εαυτό επειδή ένας αδιόρατος φόβος -αδιευκρίνιστες απειλές περί τρομοκρατίας, γεμάτες ασάφειες και υπερβολές- μας κάλυψε ως προστατευτικός μανδύας.

Μέρα με τη μέρα ο κλοιός θα σφίγγει όλο και περισσότερο και οι αυτοπεριορισμοί θα μας συνθλίβουν σωματικά και πνευματικά, την ίδια στιγμή που θα γνέφουμε καταφατικά -ανέκφραστα- σε αλλόκοτες διατυπώσεις, όπως: «ο διαρκής πόλεμος παύει να είναι επικίνδυνος», «η σκέψη δεν χρειάζεται πλέον», «η ελευθερία είναι σκλαβιά», την ίδια στιγμή που το υπουργείο Πολέμου θα μπορούσε να μετονομάζεται σε υπουργείο Ειρήνης, το υπουργείο Προπαγάνδας σε υπουργείο Αλήθειας, το υπουργείο Επισιτισμού σε υπουργείο Αφθονίας κ.ά.

Το 1949 εκδόθηκε το μυθιστόρημα του Τζωρτζ Όργουελ 1984, όπου είχε προβλέψει με ανατριχιαστική ακρίβεια τη ζοφερή πραγματικότητα του σύγχρονου κόσμου. Ο κεντρικός ήρωας του έργου, ο τριανταεννιάχρονος Γουίνστον Σμιθ, απεχθάνεται το «Κόμμα» και αντιδρά καταγράφοντας στο ημερολόγιό του κάθε επαναστατική του σκέψη, διαπράττοντας «έγκλημα σκέψης», με κίνδυνο να ανακαλυφθεί από την «Αστυνομία Σκέψης». Αναζητώντας ομοϊδεάτες, ερωτεύεται τη νεαρή Τζούλια, παρά τη ρητή απαγόρευση περί ερωτικών σχέσεων. Το παράνομο ζευγάρι συλλαμβάνεται, προδομένο από τους αντιφρονούντες «φίλους», οι οποίοι ήταν πιστοί του «Κόμματος». Υποβάλλονται σε βασανιστήρια και πλύση εγκεφάλου. Ο Γουίνστον, πριν εκτελεστεί, προδίδει την αγαπημένη του και δηλώνει πλήρη υποταγή στο Μεγάλο Αδερφό.

Ο πλανητάρχης της Ωκεανίας, ο Μεγάλος Αδερφός (Big Brother), αποσκοπεί στην καθιέρωση του Νέου Λόγου (Newspeak), μιας γλώσσας που θα εξοβελίσει λέξεις όπως ελευθερία, δημοκρατία κ.ά. Οι απαγορευμένες έννοιες δεν πρέπει μόνο να καταργηθούν στον προφορικό και γραπτό λόγο αλλά να διαγραφούν και από την ανθρώπινη σκέψη, διότι, σε αντίθετη περίπτωση, η «Αστυνομία Σκέψης» τιμωρεί παραδειγματικά. Άραγε ο Μεγάλος Αδερφός είχε καταφέρει να διεισδύσει στο ανθρώπινο μυαλό; Υπάρχει ο Μεγάλος Αδερφός ή δημιουργήθηκε όπως… ο μπαμπούλας; Παρά την αναρτημένη επιγραφή «Ο Μεγάλος Αδελφός σε παρακολουθεί», ο Σμιθ ίσως δεν θα είχε συλληφθεί εάν δεν είχε προδοθεί. Ωστόσο δεν θα μάθει ποτέ την αλήθεια… Την ώρα της ανάκρισης ρώτησε: «Υπάρχει ο Μεγάλος Αδελφός;» Ο ανακριτής του απάντησε: «Ο Μεγάλος Αδελφός είναι η ενσάρκωση του Κόμματος». Ο Σμιθ επιμένει: «Υπάρχει όπως εγώ;» και τότε ο ανακριτής του απάντησε: «Εσύ δεν υπάρχεις».

Το 2006 παρακολουθήσαμε τη σκηνοθεσία του αριστουργήματος του Τζωρτζ Όργουελ 1984 από τον Τιμ Ρόμπινς, σε θεατρική προσαρμογή του Μάικλ Τζιν Σάλιβαν, στο Θέατρο Ιλίσια-Ντενίση. Είχε μεταφερθεί στο θέατρο για πρώτη φορά με την έγκριση του Ιδρύματος Όργουελ. Η παράσταση παρουσιάστηκε από τη θεατρική ομάδα Actors’ Gang, η οποία έχει ιδρυθεί το 1981 στο Λος Άντζελες από τον ίδιο τον Τιμ Ρόμπινς και στο σύνολό της έλαβε διθυραμβικές κριτικές, κατακτώντας κυρίως το νεανικό κοινό.

Φέτος ο Αλέξανδρος Βούλγαρης, γιος του Παντελή Βούλγαρη, διασκευάζει και σκηνοθετεί το 1984 στο Bios έως τις 28/03/2010. Τους ρόλους στην παράσταση αυτή ερμηνεύουν οι Αργύρης Θανάσουλας (Γουίνστον Σμιθ – Μεγάλος Αδελφός), Γιάννης Λασπιάς (Ο’ Μπράιαν), Λεονάρντο Σφοντούρης (Τηλεοθόνη – εκπρόσωπος Κόμματος), Αγγελική Καρυστινού, Ιωάννα Σταυροπούλου και Δάφνη Μανούσου στον τριπλό ρόλο της Τζούλιας, ενώ ο ίδιος ο σκηνοθέτης ερμηνεύει το ρόλο ενός αρουραίου πιανίστα.

* Η Κ. Διακουμοπούλου είναι θεατρολόγος

<!–

Το "1984"… σήμερα

–>

Μαρά-Σαντ: Επανάσταση – ελευθερία: Ένας θεατρικός διάλογος

  • Της Κατερίνας Διακουμοπούλου
  • Η ΑΥΓΗ: 12/02/2010

Ο σπουδαίος Βρετανός σκηνοθέτης Πήτερ Μπρουκ, στα τέλη του 1963, σε συνεργασία με τον Σαρλ Μάροβιτς, δημιούργησε ένα καλλιτεχνικό πρόγραμμα στο Royal Shakespeare Company που έφερε τον τίτλο «Το θέατρο της σκληρότητας», άμεσα επηρεασμένο από τον Αρτώ. Κύριος στόχος του ήταν η ανεύρεση νέων τρόπων επικοινωνίας, νέων σχέσεων κοινού και ηθοποιών. Στo πλαίσιo αυτής της αναζήτησης ο Πήτερ Μπρουκ ανέβασε το 1964 το έργο του Πέτερ Βάις Μαρά/Σαντ (ή, όπως είναι ο αυθεντικός τίτλος: Η καταδίωξη και η δολοφονία του Ζαν-Πωλ Μαρά, όπως παίχτηκε από τον θεατρικό όμιλο του Ασύλου του Σαραντόν υπό τη διεύθυνση του κυρίου ντε Σαντ), και δήλωνε πως πρόκειται για μια «συνύπαρξη» -και όχι σύνθεση- των Αρτώ και Μπρεχτ. Η ιστορική, υποδειγματική σκηνοθεσία του Μπρουκ βρίσκεται βιντεοσκοπημένη στη Βιβλιοθήκη του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Έχουν περάσει σχεδόν είκοσι χρόνια από τη λήξη της Γαλλικής Επανάστασης και ο Μαρκήσιος ντε Σαντ, έγκλειστος στο άσυλο του Σαραντόν, εφαρμόζει θεραπευτικές μεθόδους στους συγκρατούμενούς του τροφίμους σκηνοθετώντας -ας πούμε κάτι σαν drama therapy- τα γεγονότα της δολοφονίας του Ζαν Πωλ Μαρά, του εμπνευστή και καθοδηγητή της Επανάστασης (μαζί με τον Ροβεσπιέρο και τον Νταντόν). Εφαρμόζεται από τον Βάις η γνωστή δραματουργική τεχνική «θέατρο εν θεάτρω», όπου μια παράσταση εκτυλίσσεται μέσα στην άλλη.

Ο ρεαλιστικός θεατρικός χώρος είναι η σκηνή «Νίκος Κούρκουλος», δηλαδή στην σύγχρονη εποχή, ο πρώτος δραματικός χώρος είναι το άσυλο στο οποίο κρατείτο ο Ντε Σαντ το 1808 και ο δεύτερος δραματικός χώρος είναι το λουτρό του Μαρά, στο οποίο δολοφονήθηκε το 1793 από την Σαρλότ Κορντέ. Ωστόσο η σκηνοθέτης του Εθνικού Έφη Θεοδώρου καταργεί στην παράσταση τον χώρο του ασύλου, διατηρώντας μόνο την μπανιέρα. Η δραματουργική σύγχυση που προκύπτει αρχικά εξανεμίζεται χάρη στην αιχμηρή γλώσσα και την κύρια θεματική που σταδιακά αναδεικνύεται και σχετίζεται, φαινομενικά, με τις συνέπειες της Γαλλικής Επανάστασης και, επί της ουσίας, με τη σύγκρουση ατομικής και κοινωνικής ελευθερίας.

Το ζητούμενο, λοιπόν, ξεκινά με την ανάγκη προσδιορισμού της φύσης της Επανάστασης, καταλήγοντας στην αμφισβήτηση της βίας. Ο σαδιστής Μαρκήσιος ντε Σαντ (1740-1814) διαφαίνεται στο έργο ως ο σκεπτόμενος άνθρωπος που συγκρούεται με τον ριζοσπαστικό Ζαν Πωλ Μαρά (1743-1793), ο οποίος υποστηρίζει ότι «δεν μπορούμε να χτίσουμε αν δεν γκρεμίσουμε τα πάντα έως τα θεμέλια», θέση όμως που και ο ίδιος θα αμφισβητήσει στο τέλος. Η συνεύρεση Μαρά-Σαντ δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ και αποτελεί ένα δραματουργικό εύρημα του Βάις. Ο συγγραφέας, αν και στρατευμένο μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος Σουηδίας, φαίνεται να είναι φερέφωνο και των δύο κεντρικών δραματικών προσώπων, αποδεικνύοντας την ανάγκη αντιμετώπισης με μετριοπάθεια των ιδεολογιών.

ΜΑΡΑ/ΣΑΝΤ Σκηνοθεσία: Έφη Θεοδώρου. Σκηνικά: Έφη Μανιδάκη. Μουσική: Νίκος Πλάτανος. Βίντεο: Εύα Στεφανή. Ερμηνεύουν: Μ. Αφολαγιάν, Κ. Βασαρδάνης, Κόρα Καρβούνη, Η. Κουνέλας, Π. Λάρκου, Θ. Πάνου, Μ. Παπαδημητρίου, Δ. Πασσάς, Ν. Πλάτανος, Γ. Τζαβάρας, Ελενα Τοπαλίδου, Π. Τσινικόρης, Γαλήνη Χατζηπασχάλη, Μ. Χατζησάββας. ΕΘΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ – ΝΕΑ ΣΚΗΝΗ

* Η Κ. Διακουμοπούλου είναι θεατρολόγος