«Φρεναπάτη», ένα παράδοξο χαριτολόγημα

  • ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΜΑΡΗ*Η ΑΥΓΗ: 14/01/2011

Φρεναπάτη, Illusion comique (1635), ένα ιδιόμορφο έργο του Πιερ Κορνέιγ, που έχει την πρωτοτυπία να φιλοξενεί όλα τα αισθητικά ρεύματα που ήταν αγαπητά την εποχή εκείνη. Το «θέατρο μέσα στο θέατρο», το βουκολικό και ποιμενικό δράμα, την τραγικωμωδία, την κομέντια ντελ άρτε. Ο ίδιος ο Κορνέιγ έχει χαρακτηρίσει το έργο «ένα παράδοξο χαριτολόγημα με πολλές ιδιομορφίες», ένα «παράξενο τέρας».

Η πρώτη πράξη μπορεί να θεωρηθεί πρόλογος και οι τρεις επόμενες αποτελούν το ίδιο το έργο. Η επιτυχία του έργου είναι τραγική. Πρόκειται για την αγωνία μιας μάνας, της Πριδαμάντας, που θέλει να γνωρίζει τη ζωή του γιου της, Κλίνδωρα. Ζητά βοήθεια από ένα μάγο, ο οποίος της παρουσιάζει ένα σωρό τραγικά επεισόδια που αφορούν τη ζωή του. Δεν ξέρει κανείς τι είναι αλήθεια και τι ψευδαίσθηση. Ο Άδραστος σκοτώνεται, ο Κλίνδωρ βρίσκεται σε θανάσιμο κίνδυνο, αλλά το ύφος και τα πρόσωπα του έργου είναι εξ ολοκλήρου της κωμωδίας.

Υπάρχει κι ένα πρόσωπο που είναι μόνο της φαντασίας και έχει επινοηθεί για να προκαλέσει το γέλιο. Είναι ένας capitan, ο Ματαμόρος, που υποστηρίζει τον χαρακτήρα του φανφαρόνου. Με τον χαρακτήρα του Ματαμόρου ο Κορνέιγ προσφέρει στο κοινό μια καλύτερη εκδοχή ενός λογοτεχνικού τύπου που συναντάμε στο πρόσωπο του Πολέμαρχου στους Αχαρνής του Αριστοφάνη ή στο Miles Gloriosus του Πλαύτου.

Η δράση του έργου δεν ολοκληρώνεται, έτσι στο τέλος της Δ’ πράξης δεν γνωρίζουμε τι απογίνονται οι ήρωες. Η Ε’ πράξη είναι μια σύντομη τραγωδία, χωρίς ωστόσο τη μεγαλοπρέπεια που ζητά ο Αριστοτέλης. Αποκαλύπτονται ο Κλίνδωρ και η Ισαβέλλα ηθοποιοί. Υπάρχει δε μια σκηνή όπου οι ηθοποιοί μετρούν χρήματα πάνω στο τραπέζι παίρνοντας το μερίδιό τους.

Η μετάφραση αυτού του «ιδιαίτερου» έργου οφείλεται στο σκηνοθέτη της παράστασης που παρουσιάζεται στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου Δημήτρη Μαυρίκιο, που αποδεικνύει τη μεταφραστική εμπειρία του και οδηγεί στην επιτυχία αυτό το δύσκολο εγχείρημα. Ο λόγος, έμμετρος και ομοιοκατάληκτος, διανθίζεται από σύγχρονες πεζές εκφράσεις. Ο άνθρωπος του θεάτρου αντιμετωπίζει με μια κάποια ελευθερία το κείμενο υπηρετώντας την θεατρικότητά του.

Την ίδια γραμμή της μετάφρασης ακολουθεί και η σκηνοθετική οπτική. Οι δύο αντρικοί ρόλοι των γονέων γίνονται γυναικείοι, έτσι ο Γκερόντ, πατέρας της Ισαβέλλας, γίνεται Γεροντία, μητέρα, και ο Πρινταμάντ, που αναζητά τον γιο του, γίνεται Πριδαμάντα, αυστηρή μητέρα που δεν αποδέχεται το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του γιου της να γίνει ηθοποιός.

Την παράσταση ξεκινά ένα τραγουδάκι, μ’ ένα παιδί που κρατά στρατιώτη με πανοπλία και προχωρεί προς έναν ηλικιωμένο κύριο (Γιάννης Βογιατζής), στον οποίο εμπιστεύεται τον στρατιώτη του. Είναι μια παιδική μνήμη; Πάντως βρίσκεται στη σφαίρα της αναπόλησης. Ακολουθεί προβολή ταινίας, όπου νεαρή μητέρα «κακοποιεί» το παιδί της ή, μάλλον, του φέρεται με πλεονάζουσα αυστηρότητα, γεγονός που το ωθεί να την εγκαταλείψει. Εν συνεχεία εκείνη το αναζητά μετανιωμένη. Όλη αυτή η σκηνή είναι μια προοικονομία του έργου, σκηνοθετικό εύρημα που εμφανίζει τις προθέσεις του συγγραφέα και του σκηνοθέτη.

Εμφανίζεται ο Κλίνδωρ (Χρήστος Λούλης), που κινεί τους πάντες σαν μαριονέτες. Εμβληματική παρουσία επί σκηνής, η κατασκευή με κοστούμια θεάτρου, υπονοεί, μέχρι να γίνει φανερή στο τέλος, τη συνεχή παρουσία και παντοδυναμία του θεάτρου και τον θρίαμβό του. Το έργο είναι ένας ύμνος στο θέατρο, στα εφηβικά όνειρα, στην καθαρτική μαγεία του.

«Αποτελώ μια σύνθεση τρόμου και ομορφιάς» λέει ο Ματαμόρος. Ο Κλίνδωρας στην υπηρεσία του Ματαμόρου (Γιώργος Γάλλος), σαν τον Σγαναρέλλο στον Δον Ζουάν, επιβεβαιώνει τις παλικαροσύνες του και επιβραβεύει, υπεραυξάνοντας και υπερθεματίζοντας, τις κομπορρημοσύνες του. Όταν αποχωρεί ο Ματαμόρος, που διεκδικεί την Ισαβέλλα μαζί με τον άρχοντα Άδραστο, και ο Κλίνδωρ με την Ισαβέλλα (Έμιλυ Κολιανδρή) μένουν μόνοι, φανερώνουν τον κρυφό έρωτά τους.

«Η έσχατη ποινή που ο άνθρωπος γνωρίζει είναι να αγαπά αυτόν που τον εξευτελίζει»: Η υπηρέτρια Λίζα (Ευγενία Αποστόλου) χρηματίζεται για να συλλάβει τον Κλίνδωρα με την πριγκίπισσα – άλλο που δεν θέλει, αφού, καθώς φαίνεται, ο Κλίνδωρ δεν αντιστέκεται στα πάθη του και της έχει υποσχεθεί τον έρωτά του. Σκηνή με χιούμορ, υπονοούμενα, ωραία χορευτική κίνηση αυτή του Κλίνδωρα με τη Λίζα, ειδικά για την ερωτική πράξη. Ο Κλίνδωρ αποχωρεί, η Λίζα γλιστρά στα «υγρά» του, τα οποία και μαζεύει αγανακτισμένη και πικραμένη από την εγωιστική συμπεριφορά του, λέγοντας ότι «τα δύο μηδενικά, μηδέν μας κάνουν πάλι».

Ο Κλίνδωρ σκοτώνει τον άρχοντα Άδραστο που διεκδικεί την Ισαβέλλα, γίνεται δίκη, για να νικήσει τελικά ο νεκρός. Οργανώνεται διαφυγή. Ο Κλίνδωρ εμπλέκεται σε περιπέτεια, προδίδει τη γυναίκα του, της λέει ότι εκείνη αγαπά και της ζητά να δεχθεί την προδοσία του.

Το έργο του Κορνέιγ αντιμετωπίζεται ελλειπτικά, καθώς παραλείφθηκαν κάποιοι ρόλοι. Ο σκηνοθέτης το ερμήνευσε ίσως στηριζόμενος σε γνώριμά του βιώματα και έτσι πιστεύουμε ότι το κείμενο έγινε για να μας αφορά όλους. Στο τέλος ο μικρός υποτίθεται πως κινηματογραφούσε τον ηλικιωμένο κύριο με τη μαριονέτα: η εικόνα του θεατρίνου που γερνά και παραμένει θεατρίνος, ο Κλίνδωρ ή ο ίδιος ο σκηνοθέτης που γερνά…

Εκπληκτική η ερμηνεία του Χρήστου Λούλη, το ίδιο και του Γιώργου Γάλλου. Έξοχη και η Ευγενία Αποστόλου στην κίνησή της, στην ερωτική σκηνή και την ευρηματικότητα και ευθύτητα του ρόλου της. Η Εύα Κοταμανίδου στον ρόλο της Πριδαμάντας έδειξε τον πόνο της μάνας, την αυστηρότητα, τη μεταμέλεια, τον φόβο, όλα αυτά τα εναλλασσόμενα συναισθήματα που καλούσε ο ρόλος της και άφησε το στίγμα της μεγάλης ηθοποιού.

Πρέπει να σημειωθεί η γοητευτική παρουσία του Γιάννη Βογιατζή, ακριβώς ψυχή και την ίδια στιγμή ιστορία του θεάτρου μέσα απ’ την αχλή των χρόνων και συνάμα η φευγάτη εύθραυστη μορφή του, είτε ως μάγος είτε ως ηλικιωμένος χειριστής, σκηνοθέτης της μαριονέτας, τελικά της ίδιας της ζωής…

* Η Μ. Μαρή είναι θεατρολόγος και εκπαιδευτικός

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: