ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΚΟΣΜΟΥ: Ντένις Κέλι, «Τα Ορφανά»

Στο παλιό αλλά πάντα επίκαιρο φιλμ του Philippe Labro «Le hasard et la violence» (1974, λυπάμαι αλλά δεν γνωρίζω τον ελληνικό τίτλο του) ο πρωταγωνιστής -ακτιβιστής δικηγόρος και συγγραφέας ενός δοκιμίου για τη βία (Ιβ Μοντάν)- νιώθει παγιδευμένος μέσα στη βία, δεν μπορεί να της ξεφύγει από πουθενά. Μια σκηνή μένει οδυνηρά χαραγμένη στο μυαλό του θεατή: βαδίζει στην παραλία κρατώντας τα δακτυλόγραφα του βιβλίου του. Μια ομάδα νεαρών αναίτια του επιτίθεται. Τον γρονθοκοπούν ανελέητα ενώ στον αέρα στροβιλίζονται οι σελίδες ενός βιβλίου για τη βία. Χωρίς να έχει, σε μια πρώτη ανάγνωση τουλάχιστον, σχέση με την ταινία του Labro, το έργο του Ντένις Κέλι, «Τα Ορφανά» μου έφερε στο νου την προαναφερθείσα σκηνή.

  • Η ευθύνη μπροστά στη βία

Η βία είτε ως ένστικτο θανάτου, κατά Φρόιντ, είτε ως μαμή κάθε παλαιάς κοινωνίας που κυοφορεί μέσα της μια καινούρια, αποτελώντας η ίδια οικονομική δύναμη, κατά Μαρξ (απλούστερα εκπεφρασμένο από τον Έγκελς, που την ονόμασε «επιταχυντή οικονομικών εξελίξεων»), θέτει πάντα μια σειρά σκληρά και δυσαπάντητα ερωτήματα, ιδιαίτερα στους πιο ενεργητικούς ακτιβιστές των κινημάτων, που συνοψίζονται ίσως στο ερώτημα: μπορεί να υπάρξει αλλαγή χωρίς βία; Τελικό ερώτημα; Όχι, μάλλον αφού γεννά αμέσως ένα νέο που αφορά τα υποκείμενα της βίας, την ατομική και συλλογική ευθύνη των πράξεων βίας -είναι τα ερωτήματα που θέτουν από διαφορετικές οπτικές τόσο ο Καμί στο έργο το «Οι Δίκαιοι» όσο και ο Χάινριχ Μίλερ στο «Μάουζερ»- και που βάζουν στο τραπέζι το θέμα της πολιτικής της ηθικής, που απασχολεί τη σκέψη της Τζούντιθ Μπάτλερ. Αφήνουμε την ίδια να μιλήσει: «όσοι διαπράττουν πράξεις βίας είναι υπεύθυνοι γι’ αυτές. δεν είναι θύματα ή εξαρτήματα μιας απρόσωπης κοινωνικής δύναμης, αλλά φορείς εμπρόθετης δράσης με δική τους ευθύνη. Από την άλλη, τα άτομα αυτά έχουν διαμορφωθεί με κάποιον τρόπο και θα διαπράτταμε σφάλμα αν θεωρούσαμε τις ενέργειές τους αποκλειστικά αυτογενείς πράξεις ή συμπτώματα ατομικής παθολογίας ή τις αποδίδαμε απλώς στο «κακό». […] Είμαστε ταυτόχρονα ενεργούμενα, αλλά και ενεργά δρώντα πρόσωπα και η «ευθύνη» βρίσκεται στη συμβολή των δύο αυτών».1

  • Πού είναι η Αντιγόνη;

Αυτά είναι τα βασικά ερωτήματα που θέτει το βραβευμένο στο Φεστιβάλ του Εδιμβούργου, το 2009, έργο του Ντένις Κέλι «Ορφανά». Το θέμα του έργου είναι η ρατσιστική βία και ο νεοναζισμός. Σε μια γειτονιά του Λονδίνου, που θα μπορούσε να είναι ο Άγιος Παντελεήμονας στην Αθήνα, ένα ζευγάρι δειπνεί: εκείνη, μια αξιοπρεπής νέα γυναίκα, εκείνος ένας νέος άντρας με πνευματικές αναζητήσεις και προοδευτικές αντιλήψεις. Ο νεαρός αδελφός της κοπέλας εισβάλλει στην τραπεζαρία γεμάτος αίματα. Ένα αγράμματο παιδί, αγχωμένο και φοβισμένο. Θα μάθουμε ότι είχε μεγαλώσει ορφανός μαζί με την αδελφή του που έπαιζε το ρόλο της μάνας, είναι αγράμματος, έχει μπλεξίματα με ύποπτους τύπους και με την αστυνομία. Θα ισχυριστεί ότι τα αίματα ανήκουν σε κάποιον τραυματισμένο που προσπάθησε να βοηθήσει. Σιγά-σιγά, με την τεχνική του «κρεμμυδιού», ο Κέλι θα φτάσει στην αλήθεια: ο νεαρός δεν είχε βοηθήσει κανέναν. Το αντίθετο είχε χτυπήσει ανελέητα και αναίτια ένα Πακιστανό που γύριζε στο σπίτι του. Η πράξη του πρέπει να τιμωρηθεί, είναι μια απόπειρα φόνου και, επίσης, ίσως η αστυνομία βρει το αιμορραγούν θύμα και προλάβει να το σώσει από το θάνατο. Ο προοδευτικός και έντιμος γαμπρός του το θεωρεί δεδομένο. Αλλά τότε μπαίνουν οι παράμετροι: οικογένεια (η αδερφή του, υπερπροστατευτική, μολονότι αηδιάζει από την πράξη του, αποφασίζει χωρίς δεύτερη σκέψη, να τον καλύψει), η συζυγική αγάπη (τι θα κάνει ο σύζυγος που δεν θέλει να χαλάσει την καρδιά της συζύγου του;), η προσωπική ενοχή (πόσο φταίει ο καθένας μας για την κατάσταση στη γειτονιά και άρα για την ύπαρξη ανθρώπων σαν το νεαρό μας; Αλλά και -όπως το θέτει ο νεαρός νεοναζί- πόσο δικαίωμα έχουν να μιλούν οι μορφωμένοι γόνοι μεσοαστικών οικογενειών που δεν έχουν ζήσει τη φρίκη της ορφάνιας και της φτώχειας;). Το πράγμα θα πάει πιο μακριά από τη συγκάλυψη. Ο νέος άντρας θα συμβάλει στη βία για να σώσει τον κουνιάδο του κι όσο κι αν ντρέπεται γι’ αυτό, θα γίνει όμως ένας από τους άλλους, αυτούς που σιχαίνεται. Η Αντιγόνη από μια άλλη πλευρά. Το δίκιο του αίματος, το δίκιο της οικογένειας απέναντι στην εντολή του Κρέοντα, που αν τηρηθεί, θα σημάνει την αρχή της ενότητας της πόλης. Ο Κέλι ανοίγει την κλειδαρότρυπα για να μας αφήσει να δούμε, με φόβο και φρίκη, ότι το τέρας υπάρχει μέσα μας και ότι η ηθική έχει πρόσημο και πολιτική στάση: όταν καλείσαι να επιλέξεις, οφείλεις να κλείσεις τα μάτια και να ακολουθήσεις το δίκιο. Αλλά πόσο κουράγιο θέλει για να το κάνεις αυτό; Όταν μάλιστα το μεγάλο όχι, σε ακολουθεί «εις όλην την ζωήν σου»;

  • Η πηγή της ευθύνης

Παρόλο που «Τα Ορφανά» καταφεύγουν σε μερικές «ευκολίες» -όχι ο νεοναζισμός και οι παρεμφερείς ιδεολογίες δεν χρειάζονται πάντα φτώχεια, ορφάνια και περιθωριακές γειτονιές για ν’ ανθίσουν, ούτε είναι ανάγκη να καταφεύγουμε στη δύσκολη παιδική ηλικία για να εξηγήσουμε τέτοια φαινόμενα. αυτά είναι εκφάνσεις του γενικότερου πλέγματος αιτιών που γεννάει το αυγό και το φίδι- ωστόσο είναι ένα έργο δυνατό, ζωντανό και σύγχρονο. Μιλάει, και ο λόγος του πάει βαθιά μέσα μας και οδυνηρά μέσα μας, για θέματα που η ελληνική κοινωνία αντιμετωπίζει πλέον εδώ και μια εικοσαετία και θα είναι μπροστά μας, όλο και πιο έντονα, όλο και πιο επικίνδυνα, με μεγαλύτερες διαλυτικές τάσεις στον κοινωνικό ιστό και διαβρωτικά των τελευταίων αξιών: ξενοφοβία, ρατσισμός, νεοναζισμός, βία, αλλά και η περιχαράκωση στα οικεία, ο ατομισμός, μέχρι που το πρόβλημα θα φτάσει στην πόρτα μας, θα μπει μέσα στο σπίτι μας. Ίσως τελικά τα Ορφανά να είναι, κατά κάποιο τρόπο, η σύγχρονη εκδοχή του «Μπίντερμαν και οι Εμπρηστές» του Μαξ Φρις.

  • Η παράσταση

Ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος άλλαξε την οικεία μέχρι τώρα σκηνοθετική οπτική του, επέλεξε μια πιο αγγλική, θα λέγαμε, ματιά, αφήνοντας στην άκρη τα εξπρεσιονιστικά στοιχεία με τα οποία δούλευε μέχρι τώρα. Τόνοι στακάτοι, απότομα «κοψίματα» της δράσης, που δημιουργούν στιγμιαία ταμπλό βιβάν, ανακόπτουν την ολοκλήρωση όλης της γκάμας των συναισθηματικών αποχρώσεων για να αφήσουν τον κοινωνικοπολιτικό προβληματισμό να αναδυθεί δυναμικά και να διαλεχθεί με το προσωπικό πρόβλημα. Η Μαρία Κίτσου έδωσε μια Έλεν πολύσημη και ολοκληρωμένη, που ασφυκτιά μέσα στους ρόλους που της έχουν επιβληθεί, με ελεγχόμενα ξεσπάσματα που προετοιμάζουν το σχεδόν τραγικό τέλος. Ο Όμηρος Πουλάκης, λίγο πιο νευρικός απ’ ό,τι έπρεπε, δημιούργησε ένα Ντάνι που γινόταν ως και συμπαθής αρχικά παρά τις υποψίες που είχαμε από την αρχή, για να τον εξελίξει στο τέλος σε ένα ευθυνόφοβο, ασυνείδητο άνθρωπο, ικανό για την πιο ακραία και παράλογη βία. Ο Μιχάλης Οικονόμου έδειξε την συνειδησιακή πάλη του Λίαμ χωρίς μελοδραματισμούς και άκομψες εξάρσεις. Ίσως πρέπει να αφήνει λίγο περισσότερο χρόνο στις συναισθηματικές διαβάσεις. Το λευκό σκηνικό της Μαργαρίτας Χατζηιωάννου με το τραπέζι στη μέση της σκηνής, σύμβολο του θεσμού της οικογένειας που έχει κατρακυλήσει τόσο τα τελευταία χρόνια, επιτυχές και παράξενα τραγικό. Ο Σάκης Μπιρμπίλης ξέρει να φωτίζει μια παράσταση. Η Κοραλλία Σωτηριάδου μετέφρασε με συνέπεια και σεβασμό στο κείμενο.

  • Ένα ερώτημα για το ελληνικό θέατρο

Ο Κέλι ανήκει σε μια ομάδα νέων σχετικά δημιουργών (είναι γεννημένος το 1970) που στην Ευρώπη και την Αμερική την τελευταία δεκαετία δίνουν έργα τολμηρά, που περιγράφουν και εξηγούν την πραγματικότητα γύρω τους, που βουτούν κυριολεκτικά μέσα στον κόσμο και φέρνουν σε φως προβλήματα, κρίσεις, σύγχρονες καταστάσεις και χαρακτήρες. Αναρωτιέμαι γιατί οι Έλληνες δραματουργοί δεν μπορούν να κάνουν το ίδιο. Με μετρημένες στα δάχτυλα εξαιρέσεις, το ελληνικό θέατρο ομφαλοσκοπεί, ασχολείται ακόμη με τα προβλήματα ζεύγους σε επίπεδο μοιχείας (παραλίγο να βάλω τη λέξη σε εισαγωγικά), του χάσματος γενεών με οπτική δεκαετίας του ’70 ή ευτραπελίζει καταστάσεις με δήθεν κωμωδίες και ακόμα πιο δήθεν σάτιρες. Ακόμα και οι πιο σοβαροί δημιουργοί του σαν να φοβούνται να ανοιχτούν στην περιπέτεια της γραφής, σαν να μη νιώθουν ικανοί να δουν όλες τις πλευρές των πραγμάτων, να πάνε και στην πλευρά του αδικητή. Μένουν στην εύκολη πλευρά των ζητημάτων, στα προφανή θύματα και τα αντιμετωπίζουν μελοδραματικά και καταγγελτικά. Θα αργήσει πολύ άραγε ο Άγιος Παντελεήμονας ή η Πλατεία Θεάτρου να βρουν τον δραματουργό τους;

Σημείωση:
1. Τζούντιθ Μπάτλερ, «Ευάλωτη ζωή. Οι δυνάμεις του πένθους και της βίας», μτφρ. Μ. Λαλιώτης και Κ. Αθανασίου, εκδ. νήσος, Αθήνα, 2009, σ. 63

 

  • Μαρώ Τριανταφύλλου, Η εποχή, Κυριακή, 28 Νοεμβρίου 2010

 

Advertisements

One Response to ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΚΟΣΜΟΥ: Ντένις Κέλι, «Τα Ορφανά»

  1. Ελένη Σεληνιάδου-Γκάρβιν says:

    Αγαπώ να διαβάζω και να παρακολουθώ Κλασσικό αλλά και Σύγχρονο Θέατρο, και η θεατρική κριτική με συναρπάζει εξ’ ίσου. Σας ευχαριστώ πολύ, Ελένη

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: