«Οθέλλος» του Οστερμάγερ

  • ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΠΡΕΜΙΕΡΑ ΤΗΣ ΣΑΟΥΜΠΙΝΕ ΣΤΗΝ ΕΠΙΔΑΥΡΟ
  • Ενας Σέξπιρ ανοιχτός, λαϊκός, χωρίς μυστικά από τους θεατές

  • Του ΓΡΗΓΟΡΗ ΙΩΑΝΝΙΔΗ, Ελευθεροτυπία, Δευτέρα 9 Αυγούστου 2010

Είναι ασφαλώς μεγάλη επιτυχία του Ελληνικού Φεστιβάλ να φιλοξενήσει την παγκόσμια πρεμιέρα του «Οθέλλου» από τη Σάουμπινε. Το έχουμε ξαναπεί ότι η σημασία ενός διεθνούς φεστιβάλ δεν κρίνεται από το τι πιστεύει ο ιθαγενής πληθυσμός γι’ αυτό, ούτε από τις σημαντικές αλλά καλλιτεχνικά αφυδατωμένες παρουσιάσεις περιφερόμενων επιτυχιών του εξωτερικού, αλλά από την αξία που προσδίδουν σε αυτό οι πρώτες απόπειρες καταξιωμένων καλλιτεχνών.

Οι στρατιώτες της Βενετίας γλεντούν στην Κύπρο μετά τη νίκη επί των Τούρκων. Με την ντουντούκα, ο Κάσιος του Τίλμαν Στράους

Οι στρατιώτες της Βενετίας γλεντούν στην Κύπρο μετά τη νίκη επί των Τούρκων. Με την ντουντούκα, ο Κάσιος του Τίλμαν Στράους

Ο λόγος είναι απλός: πίσω από τις πρεμιέρες ακολουθούν μέσα ενημέρωσης, κριτικοί και σχολιαστές, που με τη σειρά τους δημιουργούν γύρω από το φεστιβάλ την αίσθηση του «καλλιτεχνικού γεγονότος».

Το στοίχημα του Γερμανού σκηνοθέτη Τόμας Οστερμάγερ περιελάμβανε, βέβαια, στο μυαλό πολλών και τη διευθέτηση της ίδιας της Επιδαύρου. Θέλαμε να δούμε τον σκηνοθέτη να ακολουθεί και να αναπτύσσει την ιδέα πως το θέατρο της Αργολίδας μπορεί να φιλοξενεί μόνο όσες παραστάσεις έχουν σεβαστεί τον όγκο, τον πληθυσμό και την εσωτερική του αναγκαιότητα. Αυτό θέλαμε, αυτό περιμέναμε, σύμφωνα με το παλιό πρότυπο του ξένου καλλιτέχνη-περιηγητή, που κλίνει το γόνυ στο βωμό και ομολογεί την αδυναμία του να αντεπεξέλθει στην κληρονομηθείσα εντοπιότητα με τα σχήματα της παράδοσής του.

  • Σαν «κλειστό θέατρο»

Τέτοια ικανοποίηση ο Οστερμάγερ δεν μας έδωσε. Για να είμαστε ειλικρινείς, βρεθήκαμε μπροστά σε ένα οποιαδήποτε σκηνικό «κλειστού θεάτρου», που στήθηκε με όλα του τα εφέ, μηχανήματα και βάρη (που προκαλούν υποψίες για ειδική μεταχείριση από το αρχαιολογικό συμβούλιο), αντιμετωπίζοντας τεχνικά και όχι ουσιαστικά το πρόβλημα του μεγέθους. Είναι αυτό έλλειψη σεβασμού; Ή μήπως υπενθύμιση ότι τα δικά μας προβλήματα δεν απασχολούν πλέον το δημιουργικό δυναμικό του διεθνούς θεάτρου;

Το όποιο δίλημμα τέλος πάντων λύθηκε επί σκηνής με την παράσταση της Σάουμπινε. Διότι μια πρόταση τέτοιας ανάλυσης και ανάπτυξης λύνει κάθε σχετικό ενδοιασμό. Λυπάμαι, αλλά δεν μπορώ να αναλυθώ σε θρήνους για τη χαμένη Επίδαυρο όταν και για όσο βλέπουμε παραστάσεις αυτής της ποιότητας. Πώς το ‘χει πει κάποιος δικός μας σοφός; «Η παράσταση νομοθετεί». Ωραία παρατήρηση, που ισχύει δύο φορές για τους σπουδαίους σκηνοθέτες του.

  • Μακριά από το πρότυπο του «Οθέλλου»

Αυτός για παράδειγμα ο σκηνοθέτης των 42 ετών, δεν κάνει μόνο να σταματήσουν τα όποια δάκρυα για τη χαμένη Επίδαυρο, αλλά και για τον χαμένο «Οθέλλο». Γιατί αν είναι αλήθεια πως η παράσταση βρίσκεται μακριά από τη ρομαντική Επίδαυρο, άλλο τόσο βρίσκεται μακριά από το ρομαντικό πρότυπο του σεξπιρικού ήρωα. Στη θέση του μαύρου στρατηγού των Βενετών βρίσκεται ένας μισθοφόρος μονιμάς, λευκός στο δέρμα, με τα συμπλέγματα κατωτερότητας να μαυρίζουν εσωτερικά την ψυχή του.

Στη θέση της τραγωδίας ο Οστερμάγερ στήνει μια αφήγηση γύρω από την ιστορία ενός ανθρώπου που νόμισε ότι ξεπέρασε παντοτινά τους φόβους του. Μετατρέπει το έργο σε παραβολή για τα ανθρώπινα και, πιστός στην παράδοση της Σάουμπινε, σε «στρογγυλό τραπέζι» πολιτικού χαρακτήρα και ύφους. Ταυτόχρονα, στις δύο παράλληλες με τη σκηνή οθόνες πρόβαλλε όχι μόνο το φόκους αλλά και το αρνητικό του προσώπου του Οθέλλου. Εκεί, πράγματι, μεταφέρονται τα στερεότυπα και οι κουτοί συσχετισμοί, οι φόβοι και οι αναστολές. Μια αποχρωματισμένη σκηνή μεταφέρεται στην οθόνη με τα χρώματα της ενοχής.

  • Μεταφέρει τον Οθέλλο στο σήμερα

Πολλοί θα μιλήσουν βέβαια για απομείωση του τραγικού λόγου. Πιστεύω όμως πως ο Οστερμάγερ βαδίζει άλλο δρόμο. Δεν τον ενδιαφέρει ο Σέξπιρ, αλλά ο Αμλετ και ο Οθέλλος. Αυτούς μεταφέρει στο σήμερα, σε αυτούς διαβάζει τα σημάδια του καιρού μας. Και με αυτούς προχωρεί. Η απόσταση που χωρίζει τον ερωτευμένο Οθέλλο από τον παράφορο εαυτό του έφτασε κάποτε τον Κοτ στην κρυφή σεξουαλικότητα της Δεισδαιμόνας. Εδώ, ο Οστερμάγερ λύνει το πρόβλημα ξεκινώντας από τη σεξουαλική πράξη των δύο ερωτευμένων και μεταφέροντας το ζήτημα στον χώρο της προσωπικότητας του ήρωα.

Ο Οθέλλος κατατρύχεται από το σύνδρομο της ανασφάλειας κάποιου που έφτασε ψηλά αλλά δυσκολεύεται να πειστεί ότι αξίζει αληθινά τη διάκριση, και που πιστεύει βαθιά μέσα του πως η πτώση του έχει τη δύναμη του πεπρωμένου. Με απλά λόγια, δουλειά του Ιάγου δεν είναι να αποκαλύψει στον Οθέλλο την απιστία της γυναίκας του, αλλά να την επιβεβαιώσει. Είναι ένα έργο για την αγάπη, για την αδυναμία της να υπάρξει ανεξάρτητα από τα κοινωνικά και προσωπικά αδιέξοδα.

Ο Οστερμάγερ όμως δεν στρέφεται μόνο ενάντια στη εικονολογία του Σέξπιρ, αλλά και στη γερμανική σχολή του σεξπιρικού μονολόγου. Επιστρέφει το ελισαβετιανό θέατρο στην αληθινή του εξωστρεφή, ανοικτή, σχεδόν δημαγωγική φύση. Πράγματι, όσο και αν ξενίζει ο τρόπος που ο Ιάγος ξεδιπλώνει δημόσια τις σκέψεις του -ναρκισσευόμενος έξοχα για την επίπλαστη, σαν δρόμο του Λας Βέγκας, πραγματικότητα που έχει τη δύναμη να επιβάλει στους άλλους- ο ρόλος του ανήκει σε ένα θέατρο λαϊκό, που δεν καταδέχεται να κρατήσει μυστικά από τους θεατές του.

Είναι μια παράσταση κάτω από τον ανοικτό ουρανό της Επιδαύρου και -όπως προσθέτει ο σκηνοθέτης- μέσα στον βούρκο της ανθρώπινης κακίας. Για την υγρή σκηνή του προφανής είναι η αναφορά στη Βενετία και την Κύπρο, στο υδάτινο στοιχείο που περικλείει το έργο. Η σκηνή όμως του Γιαν Παπελμπάουμ φανερώνει παραπέρα έναν κόσμο που αναδύεται, γεμάτο αμφίβια πλάσματα. Το στάσιμο νερό, στο οποίο κινούνται βουτηγμένοι μέχρι τον αστράγαλο (ή τον λαιμό) οι ηθοποιοί της Σαουμπίνε, μεγεθύνει τις κινήσεις και τις αποξενώνει. Ο παφλασμός εισδύει στα λόγια, προσδίδει στο κείμενο την ποιότητα της ρευστής και σκοτεινής ύλης.

  • Μεγάλα ονόματα της σκηνής

Από εκεί και πέρα είναι οι ίδιοι οι ηθοποιοί του θιάσου. Περιττό να περιγράψουμε τον τρόπο που ενσωματώνουν στην ερμηνεία τους την παράδοση του επικού θεάτρου, την αφηγηματικότητα, το γκέστους. Μεγάλα ονόματα της σκηνής (Οθέλλος του Σεμπάστιαν Νακάγεφ, Ιάγος του Στέφαν Στερν, Δεισδαιμόνα της Εύα Μέκμπαχ, Εβιλία της Λάουρα Τράτνικ, Κάσιος του ΤίλΒαν Στράους), υπηρετούν τη γραμμή του σκηνοθέτη. Βοηθός τους η κατάδυση της μουσικής των «The Polydelic Souls» και του Νιλς Οστεντορφ στον βυθό των προσώπων.

Θα παρατήρησαν, ασφαλώς, κάποιοι πως ο Οστερμάγερ δεν διστάζει να αλλάξει το τέλος του έργου, δίνοντας μια συγκλονιστικά ρεαλιστική σκηνή της δολοφονίας, στερώντας όμως από τον χαρακτήρα μέρος της τραγικής του εξόδου. Χωρίς δικαίωση και ρητορεία, ο Οθέλλος αυτοκτονεί σε μια σκηνή βυθισμένη στην αμλετική σιωπή, μπροστά σε ένα συζυγικό κρεβάτι, που επιπλέει στα ακάθαρτα νερά της ανθρώπινης συνείδησης. Η παράστασή του δεν μειώνει το ύψος των πραγμάτων· μετατρέπει αφ’ υψηλού βεβαιότητες σε ενεργά ερωτήματα. *

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: