«Οιδίπους Τύραννος» με το Αμφι-θέατρο στην Επίδαυρο

  • Ο Οιδίπους χωρίς σύμπλεγμα
  • Πολενάκης Λέανδρος
  • Η ΑΥΓΗ: 01/08/2010
Μια από τις κύριες θεματικές της αρχαιοελληνικής τραγωδίας είναι η εγκατάλειψη, «έκθεση» των παιδιών, που ήταν μια όχι σπάνια, όπως φαίνεται, πρακτική, ακόμη και στην κλασική Αθήνα. Στη βάση των τραγωδιών του Οιδίποδα βρίσκεται μια τέτοια έκθεση του ήρωα ως βρέφους στον Κιθαιρώνα, μετά τον τρομερό χρησμό του Απόλλωνα. Χρησιμοποιώντας το υλικό των δύο σχετικών δραμάτων του Σοφοκλή, ο Φρόυντ διατύπωσε πρώτα τη θεωρία του οιδιπόδειου συμπλέγματος… και ύστερα χρησιμοποίησε ως εργαλείο τη θεωρία του… για να ερμηνεύσει την τραγωδία του Οιδίποδα Τυράννου. Έχει δημιουργηθεί με αυτόν τον τρόπο ένας φαύλος κύκλος και μια σύγχυση,  που δεν επιτρέπει την ψύχραιμη ανάγνωση του έργου.

«Οιδίπους Τύραννος» με το Αμφι-θέατρο στην Επίδαυρο

Συνοψίζοντας τον Φρόυντ, ο Οιδίπους Τύραννος μας συγκινεί επειδή φέρουμε μέσα μας την ίδια κατάρα που πρόφερε ο χρησμός εναντίον του. Με το να σκοτώσει τον πατέρα του και να παντρευτεί τη μάνα του, εκπληρώνει την επιθυμία της παιδικής μας ηλικίας, μια επιθυμία που προσπαθούμε να ξεχάσουμε. Η τραγωδία λοιπόν μπορεί, κατά τον εισηγητή του «οιδιπόδειου», να συγκριθεί σε κάθε σημείο με την ψυχανάλυση: ανασηκώνοντας τον πέπλο που κρύβει τον Οιδίποδα, το ίδιο του το πρόσωπο, το πρόσωπο του πατροκτόνου και του αιμομίκτη, μας αποκαλύπτει τον ίδιο μας τον εαυτό. Το υλικό της τραγωδίας είναι τα όνειρα που ο καθένας μας έχει δει. Το νόημά της φανερώνεται μ’ εκπληκτικό τρόπο, στον τρόμο και στην ενοχή που μας πνίγουν, όταν κατά την αμείλικτη εξέλιξη του δράματος οι παλιές μας επιθυμίες να σκοτώσουμε τον πατέρα μας και να σμίξουμε με τη μάνα μας ξαναπροβάλλουν στη συνείδησή μας.

Στη φροϋδική προσέγγιση σοβαρότατο αντίλογο προβάλλει η γαλλική ανθρωπολογική σχολή, κυρίως με τον διαπρεπή της εκπρόσωπο Ζαν Πιερ Βερνάν, που παρατηρεί καίρια: «Αυτή η απόδειξη έχει όλη τη φαινομενική αυστηρότητα ενός συλλογισμού βασισμένου σε φαύλο κύκλο. Πώς αναπτύσσεται αυτή η απόδειξη; Μια θεωρία που γίνεται αντικείμενο επεξεργασίας ξεκινώντας από κλινικές περιπτώσεις και σύγχρονα όνειρα, βρίσκει την «επιβεβαίωσή» της σε ένα δραματικό έργο μιας άλλης εποχής. Αυτό όμως το έργο δεν μπορεί να επιβεβαιώσει τη θεωρία, παρά μόνο στον βαθμό που το ερμηνεύουμε ανάγοντάς το στον ονειρικό κόσμο των σημερινών θεατών, όπως τουλάχιστον τον αντιλαμβάνεται η θεωρία που εξετάζουμε. Και ο κύκλος δεν θα ήταν φαύλος, αν η φροϋδική υπόθεση, αντί να παρουσιάζεται στην αρχή σαν ολοφάνερη και αυτονόητη ερμηνεία, εμφανιζόταν ύστερα από μια λεπτομερειακή ανάλυση, σαν ανάγκη που επιβάλλει το ίδιο το έργο, σαν όρος κατανόησης της δραματικής του διάταξης, εργαλείο μιας εντελούς αποκρυπτογράφησης του κειμένου»…

Το κλειδί αυτής της τραγωδίας δεν βρίσκεται άρα στο «όνειρο πολλών ανθρώπων ότι κοιμήθηκαν με τη μητέρα τους» που αναφέρει η Ιοκάστη, αλλά στο τραύμα της εγκατάλειψης του Οιδίποδα ως βρέφους και στα πρησμένα πόδια, που είναι το ανεξίτηλο σημάδι μιας μοίρας και η ντροπή του. Στο σκάνδαλο της καταγωγής του. Με αυτήν την έννοια μπορούμε να συμφωνήσουμε με τον Ζαν Πιερ Βερνάν, που μας μιλά στην ομώνυμη μελέτη του για έναν «Οιδίποδα χωρίς σύμπλεγμα».

Ο «Οιδίπους Τύραννος» του Αμφι-θεάτρου που ανέβασε στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου ο Σπύρος Ευαγγελάτος, είναι, επίσης, μια παράσταση χωρίς κανένα σύμπλεγμα, με ό,τι θετικό σημαίνει αυτό. Απελευθερωμένη από πολλά στερεότυπα, ξεφεύγει και από το «κλισέ» του γέροντα Οιδίποδα και της ηλικιωμένης Ιοκάστης, που δεν βρίσκει έρεισμα στο κείμενο της τραγωδίας. Οι δύο κύριοι ρόλοι δίνονται σε ηλικία ωριμότητας, όχι παρηκμασμένη, γεροντική. Ακόμη ακμαίοι σωματικά και δραστήριοι ερωτικά, μέσα σε ένα τοπίο καταστροφής κι ερήμωσης, κάτι βασικό για να αναδυθεί το έργο ως ολόγραμμα. Η σκηνοθεσία τονίζει τη σημασία του τραύματος της εγκατάλειψης και προβάλλει διακριτικά την αμείωτη ερωτική έλξη που υπάρχει ανάμεσα στο πρωταγωνιστικό ζεύγος μέχρι σχεδόν την τελευταία στιγμή, ανοίγοντας ένα διάλογο τόσο με την αρχαία αγγειογραφία και πλαστική όσο και με πίνακες της αναγέννησης ή υστερότερους, εμπνευσμένους από το θέμα. Η ευρηματική μουσική του Γιάννη Αναστασόπουλου, που μοιάζει να είναι γεμάτη θραύσματα μελανόμορφων αγγείων μαζί με γοτθικούς, οξείς, απειλητικούς ήχους, και η θεσπέσια φωνή της προικισμένης Ελένης Χατζηαυξέντη, δίνουν υλική μορφή στην άποψη του σκηνοθέτη. Στηριγμένη ακόμη στη γερή γεωμετρική μετάφραση του Κ. Χ. Μύρη, διατυπωμένη σε ρέουσα, φυσική, χρηστική, σύγχρονη λαλιά χωρίς να θυσιάζει την ποίηση των εικόνων, η παράσταση αναπτύσσει έτσι ένα γόνιμο διάλογο ανάμεσα στους οικείους ρυθμούς της Ανατολής και της Δύσης.

Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη στην καλύτερή της ώρα, «κόβει» υποκριτικά σαν λεπίδι. Αγγίζει την ημιφωτισμένη πλευρά της γυναίκας-Ιοκάστης, κάνοντας μάλιστα μια τολμηρή νοερή επαφή, ένα απροσδόκητο «τρίγωνο» με την αθέατη σκοτεινή περιοχή της απορριπτικής μήτρας-ερινύας ή Σφίγγας. Ο Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης ως Οιδίπους υπερνικά την αρχική του αμηχανία-απορία του βλέμματος, εμπιστεύεται τα μάτια του, βρίσκει ένα δικό του δρόμο, προσωπικό, που θα του επιτρέψει ασφαλώς την καλή συνέχεια στο δύσκολο είδος. Ο Μάνος Βακούσης απέριττος και χωρίς κανένα εξωτερικό στολίδι, «σοβαρός και λυπημένος», ένας οιονεί «Καβαφικός» Τειρεσίας. Ο Θανάσης Κουρλαμπάς είναι ένας άκρως πειστικός εξάγγελος. Ο Νίκος Αρβανίτης (Κρέων) δίνει την ουσία. Ο Σωτήρης Τσιακομίδης (Θεράπων) στιγμιοτυπικός και αδρός, ο Κωνσταντίνος Ανταλόπουλος (Κορίνθιος βοσκός) καίριος, ο Νικόλας Παπαγιάννης σωστός. Τα σκηνικά και τα κοστούμια του Πάτσα δένουν ως «μαγιά» το πράγμα.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: